Makaleler

Gemi İpoteği

Yazar: Alperen Zeyli

Bu yazımızda gemi üzerinde kanuni ipotek çeşitleri, akdi ipotek çeşitleri ve ipotek dereceleri gibi hususlardan bahsedeceğiz.

Gemi İpoteği

Gemi ipoteği kanuni ve akdi ipotek olmak üzere ikiye ayrılır.

Kanuni İpotek

Tersane Sahibinin İpotek Hakkı

Tersane sahibi, geminin yapımı ve onarımından doğan alacakları için, o yapı ve gemi üzerinde bir ipoteğinin tescilini isteme hakkına sahiptir. Bu haktan önceden feragat etmek mümkün değildir. Tescille doğan bir ipotek hakkıdır. Sadece tersanecinin bunu açıkça talep etmesi gerekir. Tersaneci otomatik olarak bu hakka sahip olmaz, talep hakkına sahiptir. Tersanecinin alacağı olduğu için kanundan doğan bir ipotek hakkı söz konusu olamaz. İpoteği talep etme hakkı vardır. Dolayısı ile tersanecinin ipotek talebinde bulunması gerekir. Bu talep yapı siciline ipotek kaydının düşürülmesi şeklinde yapılmalıdır.

Gemi alacaklısı tarafından değerlendirecek olursak öncelikle madde 1320’ ye bakılmalıdır. Madde 1320 altı alacak tipini göstermektedir. Bu alacak tipleri doğdukları anda kanun söz edilen alacaklara ipotek hakkı verir. Bu hak talep ve tescile gerek olmadığını göstermektedir.

Tersaneci ipoteği ile gemi alacaklısı durumunun arasındaki temel fark hak talep ve tescildir.

Gemi Alacaklısı Hakkı Veren Alacaklar

Geminin malikine, kiracısına, yöneticisine veya işletenine karşı dolmuş olan aşağıdaki alacaklar, sahiplerine ‘gemi alacaklısı hakkı’ verir:

  • Ülkelerine getirilme giderleri ve onlar adına ödenmesi gereken sosyal sigorta katılma payları da içinde olmak üzere, gemi adamlarına, gemide çalıştırılmakta olmaları dolayısıyla ödenecek ücretlere ve diğer tutarlara ilişkin istem hakları.
  • Geminin işletilmesi ile doğrudan doğruya ilgili olarak karada veya suda meydana gelen can kaybı veya diğer bedensel zararlardan doğan alacaklar.
  • Kurtarma ücreti
  • Kanal, liman, diğer su yolları, karantina ve kılavuzluk için ödenecek resimler.
  • Gemide taşınan eşya, konteynerler ve yolcuların eşyalarına gelecek olan zıya veya hasar dışında geminin işletilmesinin sebep olduğu maddi zıya veya hasardan doğan ve haksız fiile dayanan alacaklar.
  • Müşterek avarya garame payı alacakları

Müşterek avarya olağanüstü bir durumda gemiyi batmaktan kurtarmak amacıyla içindeki yüklerin denize atılmasıdır. Müşterek avarya yük sahiplerini zarara uğratır. Bu zararın karşılanması için ortaya çıkan alacağa müşterek avarya alacağı denir.

Akdi İpotek

Gemi Siciline Tescilli Gemiler Bakımından Akdi İpotek

Gemi siciline tescilli gemiler ve gemi payları Türk Ticaret Kanunu hükümleri uygulanır. Gemi siciline tescili olmayan gemiler için Türk Medeni Kanununun taşınır rehinine ilişkin hükümler uygulanır. Türk Ticaret Kanununda bu durum hakkında düzenlemeler madde 1014’ten 1053’ e kadardır.

Bağlama kütüğünde ipoteğe dair hüküm yoktur. Bağlama kütüğü sicil değildir. Bundan dolayı ipotek hakkının doğması söz konusu değildir. Bağlama kütüğüne her türlü araç kaydedilir. Menkul rehini dahil edilebilir fakat karine oluşması durumuyla ilgili kesin konuşulamaz.

İpoteğin Kurulması İçin Gerekenler

  • Anlaşma (Noterde veya Sicil Müdürlüğünde),
  • Sicile tescili,

Anlaşma için şekil şartı aranmamaktadır. Kanun da bunu destekler yöndedir. Sicile tescil edilebilmesi için bir evrak varlığı yeterlidir.

İltizami (Borçlandırıcı) Muamele/Taahhüt İşlemi

Bu başlığımıza taraflar arasındaki anlaşmanın yazılı olma şartından bahsederek başlayacağız.

  • Sözleşme (yazılı olma şartı aranır),
  • Sicile tescil ettirilmelidir.

Bu durumda tescil talebini kimin oluşturacağı yani rehin hakkının kurulabilmesi için gemi siciline tescil talebi malikten gelmelidir. Bu sözleşme malike ipoteğin tescilini zorlama hakkını verir.

Malik bu haktan kaçınırsa;

  • Noterde yapılmış bir yazılı sözleşmenin ipoteği tescil ettirmek için yeterliliği vardır.
  • Malik tarafından gemi sicil nizamnamesi uyarınca alacaklıya kayda onay verdiği bildirilmişse, (bu belge muvafakat belgesi ya da yetki belgesidir)
  • Sicil müdürlüğüne kayıt dilekçesi verilmiş olduğu takdirde ilgililer tescilden kaçınamazlar.

Yukardaki üç halde de malikin ayrıca ya da başka türlü ipoteği tescil etmesine gerek yoktur.

Gemi İpoteğinin İyi Niyetle İktisabı

Gemi sicilindeki ipotek kaydına iyi niyetle güvenen kimsenin hakkı korunur. İpotek üzerindeki intifada ve hak sahipliği bellidir. Fakat zilyetlikten dolayı mülkiyet hakkı değişebilir. Gemi sicilindeki ipoteğe ilişkin kayıtlar karine olarak kabul edilmiştir.

İpoteğin Derecesi

Gemi ipoteğinde sabit dereceler sistemi vardır taşınmaz ipoteğindeki gibi. Bu sistemin özelliği boşalan dereceye diğer ipotekler istediği gibi ilerleyemez.

İpotekler yer değiştirmek isterlerse;

  • Kendi aralarında anlaşmaya,
  • Malikin onayına gerek vardır.
  • Tarihin önemi yoktur.

Boş dereceye dışardan birisi getirilirse veya dolu olan bir dereceyi başkası lehine değiştirmek isterse, malik aleyhine olacak kişinin rızasına ihtiyaç duyulur. Karine durumundan ötürü aksi kararlaştırılabilir. Bu da serbest ilerleme sistemini doğurur.

  • Sıra tarih sırasına göre belirlenir,
  • Bir yer boşalırsa sıra yolu ile değişir.

Akdi Gemi İpoteği Oluşturan Gemiler

  • Milli gemi siciline,
  • Türk Uluslararası gemi siciline kayıtlı gemilerdir.

Akdi Gemi İpoteği Oluşturmayan Gemiler

  • Milli gemi siciline tescil edilemeyecek olan,
  • Donanmaya ait,
  • Devlete ait olup da tamamen kamu hizmetine bırakılmış gemilerdir.

Bu durumun sebebi gemi siciline tescil edilebilen gemiler ve gemi payları üzerinde bu işlem yapılabilir.

İstisna: İnşa halindeki bir gemi üzerine ipotek tesis edilebilir. Şartları;

  • Geminin yapı siciline tescil edilmesi,
  • Yapı siciline tescil edilecek olan geminin inşası bittiği zaman 18 grostonun üzerinde olmasına ihtiyaç vardır.

Donanmaya ait gemiler üzerinde yapı halinde ipotek tescil edilmesi mümkün değildir. Bir gemi yapı halindeyken kime ait olacağı belli değilse veya devlete ait fakat kamu hizmetine mahsus değil ise ayrım ortaya çıkmadığı sürece net durum söz konusu olamaz. Böyle bir durumda geminin büyüklüğüne bakılır. Geminin amaç unsuru belli değilse geminin büyüklüğüne bakılmalıdır.

Örneğin;

A ve B kişisi geminin;

  • 18 groston ve üzerinde tescili mümkün olan gemiler bakımından yazılı anlaşma yapılır,
  • İmzalar noterde tasdik edilir,
  • Yapı siciline ipotek tescil ettirilir,
  • Yapı hali sona erdikten sonra ipotek hakkı resen gemi siciline ya da Türk Uluslararası gemi siciline taşınır. Talep kime aittir sorusu karşımıza çıkacaktır.

Türk Ticaret Kanunu Madde 33 bu duruma açıklık getirmiştir. Sicil memuru 33. maddeyi uygulamalı ve sicile davet etmelidir. İtiraz söz konusu değil ise bir para cezası uygulanır. İlgilinin mahkemeye başvurma hakkı doğar. İpotekli alacaklı sicil memuruna bildiri yapması gereklidir.

Derecelerin Değiştirilmesi

Derecelerin değiştirilmesi, ipotek derecelerinin karşılıklı değiştirilmesi demektir. İki şekilde olur;

  • Mevcut iki ipoteğin derecelerinin sonradan değiştirilmesi,
  • Tescil edilmiş bir gemi ipoteğinin derecesinin yeni bir gemi ipoteği tescil olunurken bu ipotek lehine değiştirilmesidir. Değişim için;

Gemi maliki ile derecesi değiştirilecek olan ipoteğin alacaklısının anlaşmaları ve anlaşmalarındaki imzalarının noter tarafından tasdik edilmesi gerekir. Bu anlaşma gemi siciline tescil edilir.

Gemi ipoteğinin sonradan değiştirilmesi;

  • Derecesi geri çekilen ipotek sahibi ile derecesi ilerleyecek olan ipotek sahibinin arasında bir anlaşma yapılır.
  • Gemi maliki anlaşmaya onay verir.
  • Anlaşma geçerliliği için noter tasdiki alınır.
  • Yeni hukuki durumun gemi siciline tescili sağlanır.

Buna ek olarak derecesi düşen ipoteğin üzerinde hak sahibi olanların da muvafakatinin alınması gerekir. Bu muvafakat beyanının gemi sicil memurluğuna hitaben yapılması gerekir. Ancak bu beyandaki imzanın da gemi sicil müdürlüğü veya noter tarafından tasdiki şarttır.

Gemi İpoteğinin Kapsamı

  • Geminin üzerinde ipotek tesisi caiz olmalıdır.
  • Gemi bir Türk gemi siciline kayıtlı olmalıdır.
  • Gemi Türk bayrağı çekme hakkına sahip olmalıdır.

Kaynaklar

Türk Ticaret Kanunu
Dr. Jur. Bülent Sözer, Deniz Ticareti Hukuku-1(İstanbul:Vedat Kitapçılık,2017)

Yorumunuzu Paylaşın